Srimad Bhagawad Gita Chapter 2
sāṅkhyayogaḥ
sañjaya uvāca
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam ।
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ॥ 1 ॥
śrībhagavānuvāca
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam ।
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ॥ 2 ॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate ।
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ॥ 3 ॥
arjuna uvāca
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana ।
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ॥ 4 ॥
gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke ।
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ॥ 5 ॥
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ ।
yāneva hatvā na jijīviṣāma ste’vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ॥ 6 ॥
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ ।
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste’haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ॥ 7 ॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām ।
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ॥ 8 ॥
sañjaya uvāca
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa ।
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ॥ 9 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata ।
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ॥ 10 ॥
śrībhagavānuvāca
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase ।
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ॥ 11 ॥
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ ।
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ॥ 12 ॥
dehino’sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā ।
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ॥ 13 ॥
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ ।
āgamāpāyino’nityāstāṃstitikṣasva bhārata ॥ 14 ॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha ।
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so’mṛtatvāya kalpate ॥ 15 ॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ ।
ubhayorapi dṛṣṭo’ntastvanayostattvadarśibhiḥ ॥ 16 ॥
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam ।
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ॥ 17 ॥
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ ।
anāśino’prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ॥ 18 ॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam ।
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ॥ 19 ॥
na jāyate mriyate vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ ।
ajo nityaḥ śāśvato’yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ॥ 20 ॥
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam ।
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ॥ 21 ॥
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro’parāṇi ।
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā nyanyāni saṃyāti navāni dehī ॥ 22 ॥
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ ।
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ॥ 23 ॥
acchedyo’yamadāhyo’yamakledyo’śoṣya eva ca ।
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo’yaṃ sanātanaḥ ॥ 24 ॥
avyakto’yamacintyo’yamavikāryo’yamucyate ।
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ॥ 25 ॥
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam ।
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ॥ 26 ॥
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca ।
tasmādaparihārye’rthe na tvaṃ śocitumarhasi ॥ 27 ॥
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata ।
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ॥ 28 ॥
āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ ।
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ॥ 29 ॥
dehī nityamavadhyo’yaṃ dehe sarvasya bhārata ।
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ॥ 30 ॥
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi ।
dharmyāddhi yuddhācchreyo’nyatkṣatriyasya na vidyate ॥ 31 ॥
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam ।
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ॥ 32 ॥
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi ।
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ॥ 33 ॥
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te’vyayām ।
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ॥ 34 ॥
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ ।
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ॥ 35 ॥
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ ।
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ॥ 36 ॥
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm ।
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ॥ 37 ॥
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau ।
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ॥ 38 ॥
eṣā te’bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu ।
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ॥ 39 ॥
nehābhikramanāśo’sti pratyavāyo na vidyate ।
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ॥ 40 ॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana ।
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo’vyavasāyinām ॥ 41 ॥
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ ।
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ॥ 42 ॥
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām ।
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ॥ 43 ॥
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām ।
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ॥ 44 ॥
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna ।
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ॥ 45 ॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake ।
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ॥ 46 ॥
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana ।
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo’stvakarmaṇi ॥ 47 ॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya ।
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ॥ 48 ॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya ।
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ॥ 49 ॥
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte ।
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ॥ 50 ॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ ।
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ॥ 51 ॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati ।
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ॥ 52 ॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā ।
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ॥ 53 ॥
arjuna uvāca
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava ।
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ॥ 54 ॥
śrībhagavānuvāca
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān ।
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ॥ 55 ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ ।
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ॥ 56 ॥
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham ।
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ॥ 57 ॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo’ṅgānīva sarvaśaḥ ।
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ॥ 58 ॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ ।
rasavarjaṃ raso’pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ॥ 59 ॥
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ ।
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ॥ 60 ॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ ।
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ॥ 61 ॥
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate ।
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho’bhijāyate ॥ 62 ॥
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ ।
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ॥ 63 ॥
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran ।
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ॥ 64 ॥
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate ।
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ॥ 65 ॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā ।
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ॥ 66 ॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano’nuvidhīyate ।
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ॥ 67 ॥
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ ।
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ॥ 68 ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī ।
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ॥ 69 ॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat ।
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ॥ 70 ॥
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ ।
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ॥ 71 ॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati ।
sthitvāsyāmantakāle’pi brahmanirvāṇamṛcchati ॥ 72 ॥