विष्णु नित्य पूजा विधानम्
आवश्यकानि वस्तूनि
- आसनं
- दीपः
- गन्धः
- कुङ्कुमं
- अक्षताः
- पुष्पाणि
- धूपः
- नैवेद्यं
- ताम्बूलं
- आचमनीयं
- पूजा पात्रं
- कलशः
- शङ्खः (ऐच्छिकः)
- विष्णु प्रतिमा वा चित्रपटः वा
पूर्वाङ्ग पूजा
श्रीमहागणाधिपतये नमः ।
श्री गुरुभ्यो नमः ।
हरिः ओम् ।
शुचिः
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥
प्रार्थना
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् ।
अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव
ताराबलं चन्द्रबलं तदेव ।
विद्याबलं दैवबलं तदेव
लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
सर्वमङ्गल माङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरी नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ।
उमामहेश्वराभ्यां नमः ।
वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः ।
शचीपुरन्दराभ्यां नमः ।
अरुन्धतीवसिष्ठाभ्यां नमः ।
श्रीसीतारामाभ्यां नमः ।
मातापितृभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो महाजनेभ्यो नमः ।
आचमनं
ॐ केशवाय स्वाहा ।
ॐ नारायणाय स्वाहा ।
ॐ माधवाय स्वाहा ।
ॐ गोविन्दाय नमः ।
ॐ विष्णवे नमः ।
ॐ मधुसूदनाय नमः ।
ॐ त्रिविक्रमाय नमः ।
ॐ वामनाय नमः ।
ॐ श्रीधराय नमः ।
ॐ हृषीकेशाय नमः ।
ॐ पद्मनाभाय नमः ।
ॐ दामोदराय नमः ।
ॐ सङ्कर्षणाय नमः ।
ॐ वासुदेवाय नमः ।
ॐ प्रद्युम्नाय नमः ।
ॐ अनिरुद्धाय नमः ।
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ।
ॐ अधोक्षजाय नमः ।
ॐ नारसिंहाय नमः ।
ॐ अच्युताय नमः ।
ॐ जनार्दनाय नमः ।
ॐ उपेन्द्राय नमः ।
ॐ हरये नमः ।
ॐ श्रीकृष्णाय नमः ।
दीपाराधनम्
दीपस्त्वं ब्रह्मरूपोऽसि ज्योतिषां प्रभुरव्ययः ।
सौभाग्यं देहि पुत्रांश्च सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥
भो दीप देवि रूपस्त्वं कर्मसाक्षी ह्यविघ्नकृत् ।
यावत्पूजां करिष्यामि तावत्त्वं सुस्थिरो भव ॥
दीपाराधन मुहूर्तः सुमुहूर्तोऽस्तु ॥
भूतोच्चाटनम्
उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः ।
एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः ।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते गच्छन्तु शिवाऽज्ञया ॥
प्राणायामः
ओ-म्भूः । ओ-म्भुवः । ओग्ं सुवः । ओ-म्महः । ओ-ञ्जनः । ओ-न्तपः । ओग्ं सत्यम् ।
ओ-न्तत्सवितुर्वरेण्य-म्भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
ओमापो ज्योती रसो-ऽमृत-म्ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥
सङ्कल्पः
मम उपात्त समस्त दुरितक्षय द्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं, मम/अस्माकं सहकुटुम्बस्य क्षेम-स्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-अभय-आयुः-आरोग्य-ऐश्वर्य-अभिवृद्ध्यर्थं, धर्मार्थ-काम-मोक्ष-चतुर्विध-पुरुषार्थ-फल-सिद्ध्यर्थं, सर्वाभीष्ट-सिद्ध्यर्थं, श्रीमन्नारायण-प्रीत्यर्थं, यावच्छक्ति ध्यान-आवाहनादि-षोडशोपचार-पूजां करिष्ये ॥
तदङ्ग कलशाराधनं करिष्ये ॥
कलशाराधनम्
कलशे गन्ध पुष्पाक्षतैरभ्यर्च्य ।
कलशे उदकं पूरयित्वा ।
कलशस्योपरि हस्तं निधाय ।
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदो सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती ।
नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
कावेरी तुङ्गभद्रा च कृष्णवेणी च गौतमी ।
भागीरथीति विख्याताः पञ्चगङ्गाः प्रकीर्तिताः ॥
आयान्तु देवपूजार्थं मम दुरितक्षयकारकाः ।
कलशोदकेन पूजा द्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवं सम्प्रोक्ष्य, आत्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥
शङ्खपूजा
शङ्खं चन्द्रार्क दैवतं मध्ये वरुण देवताम् ।
पृष्ठे प्रजापतिं विन्द्यादग्रे गङ्गा सरस्वतीम् ॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य आज्ञया ।
शङ्खे तिष्ठन्तु विप्रेन्द्राः तस्मात् शङ्खं प्रपूजयेत् ॥
ॐ शङ्खाय नमः ।
ॐ धवलाय नमः ।
ॐ पाञ्चजन्याय नमः ।
ॐ शङ्खदेवताभ्यो नमः ।
सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
घण्टानादः
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु राक्षसाम् ।
घण्टारवं करोम्यादौ देवताह्वान लाञ्छनम् ॥
ॐ घण्टादेवताभ्यो नमः ।
सकलोपचार पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥
श्री महागणपति पूजा
ओ-ङ्गणाना-न्त्वा गणपतिग्ं हवामहे कवि-ङ्कवीनां उपमश्रवस्तवम् ।
ज्येष्ठराज-म्ब्रह्मणा-म्ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिस्सीद सादनम् ॥
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्नराजो गणाधिपः ॥
धूमकेतुर्गणाध्यक्षः फालचन्द्रो गजाननः ।
वक्रतुण्डः शूर्पकर्णो हेरम्बः स्कन्दपूर्वजः ॥
ॐ श्रीमहागणपतये नमः ।
ध्यायामि । आवाहयामि । आसनं समर्पयामि ।
पाद्यं समर्पयामि । अर्घ्यं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि ।
स्नानं समर्पयामि । वस्त्रं समर्पयामि । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।
गन्धं समर्पयामि । पुष्पाणि समर्पयामि ।
धूपमाघ्रापयामि । दीपं दर्शयामि ।
नैवेद्यं समर्पयामि । ताम्बूलं समर्पयामि ।
नीराजनं समर्पयामि । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
षोडशोपचार पूजा
विष्णु ध्यानम्
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाकारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
ओ-न्नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
ध्यायामि । ध्यानं समर्पयामि ॥
आवाहनम्
सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्ष-स्सहस्रपात् ।
स भूमिं-विँश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
आवाहयामि सर्वेश श्रीनिवास रमापते ।
कृपया देहि सान्निध्यं शरणागतवत्सल ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
आवाहयामि । स्थापयामि । पूजयामि ॥
आसनम्
देवदेव जगन्नाथ प्रणतक्लेशनाशक ।
रत्नसिंहासनं दिव्यं गृहाण मधुसूदन ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
आसनं समर्पयामि ॥
पाद्यम्
वाञ्छितं कुरु मे देव दुष्कृतं च विनाशय ।
पाद्यं गृहाण भगवन् भक्तचित्तस्थिरासन ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥
अर्घ्यम्
कुरुष्व मे दयां देव संसारार्तिभयापह ।
कुसुमाक्षत संयुक्तं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥
आचमनीयम्
नमः सत्याय शुद्धाय नित्याय ज्ञानरूपिणे ।
गृहाणाचमनं देव सर्वलोकैकनायक ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥
स्नानम्
आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
महे रणाय चक्षसे ॥
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः ॥
तस्मा अर-ङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
स्नानानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि ॥
वस्त्रम्
वस्त्रयुग्मं च दिव्यं च शोभनं प्रीति वर्धनम् ।
ॐ नमो नारायणाय ।
वस्त्रं समर्पयामि ॥
यज्ञोपवीतम्
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥
गन्धम्
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
गन्धं समर्पयामि ॥
अर्चन
अक्षतान् धवलान् दिव्यान् पुष्पाणि च सुगन्धीनि ।
भक्त्या दत्तानि गृह्यन्तां सर्वदेवाः प्रसीदत ॥
अङ्ग पूजा
ॐ विष्णवे नमः - पादौ पूजयामि ।
ॐ नारायणाय नमः - गुल्फौ पूजयामि ।
ॐ माधवाय नमः - जानुनी पूजयामि ।
ॐ गोविन्दाय नमः - ऊरू पूजयामि ।
ॐ मधुसूदनाय नमः - कटिं पूजयामि ।
ॐ त्रिविक्रमाय नमः - उदरं पूजयामि ।
ॐ वामनाय नमः - हृदयं पूजयामि ।
ॐ श्रीधराय नमः - कण्ठं पूजयामि ।
ॐ हृषीकेशाय नमः - स्कन्धौ पूजयामि ।
ॐ पद्मनाभाय नमः - बाहू पूजयामि ।
ॐ दामोदराय नमः - हस्तौ पूजयामि ।
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः - मुखं पूजयामि ।
ॐ अच्युताय नमः - नेत्रे पूजयामि ।
ॐ जनार्दनाय नमः - शिरः पूजयामि ।
ॐ श्रीकृष्णाय नमः - सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
विष्णोः कतिचित् परिचितनामानि पठेत् । प्रत्येकनाम्ने पुष्पम् अक्षतान् वा समर्पयेत् ।
श्री विष्णु अष्टोत्तर शत नामावली
अथवा विष्णु नामावली पठनम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
अष्टोत्तर शत नामावली पूजां समर्पयामि ।
अक्षतान् पुष्पाणि च समर्पयामि ॥
धूपम्
वनस्पत्युद्भवैर्दिव्यैः नानागन्धैः सुसंयुतः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
धूपमाघ्रापयामि ॥
दीपम्
साज्यं त्रिवर्ति संयुक्तं वह्निना योजितं प्रियम् ।
गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्य तिमिरापहम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
दीपं दर्शयामि ॥
नैवेद्यम्
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्त्या सम्पादितं मया ।
इदं फलं च पानीयं सर्वोपचार संयुतम् ॥
ओ-म्भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्य-म्भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि ।
अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ।
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा ।
ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ।
मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
अमृतापिधानमसि ।
उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि ।
शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
नैवेद्यं समर्पयामि ॥
ताम्बूलम्
पूगीफलश्च कर्पूरैः नागवल्लीदलैर्युतम् ।
मुक्ताचूर्ण संयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
ताम्बूलं समर्पयामि ॥
नीराजनम्
वेदाहमेत-म्पुरुष-म्महान्तम् । आदित्यवर्ण-न्तमसस्तु पारे ।
सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वा-ऽभिवदन्, यदा-ऽऽस्ते ॥
श्रियः कान्ताय कल्याण निधये निधयेर्थिनाम् ।
श्रीनिवासाय देवाय नीराजनं समर्पये ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
नीराजनं समर्पयामि ॥
मन्त्रपुष्पम्
तद्विष्णोः परम-म्पदग्ं सदा पश्यन्ति सूरयः ।
दिवीव चक्षुराततम् ।
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवाग्ं सस्समिंधते ।
विष्णोर्यत्परम-म्पदम् ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥
प्रदक्षिणम्
यानि कानि च पापानि जन्मान्तर कृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥
नमस्कारः
उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते ॥
ॐ नमो नारायणाय ।
नमस्कारान् समर्पयामि ॥
सर्वोपचाराः
ॐ नमो नारायणाय ।
छत्रं समर्पयामि ।
चामरं समर्पयामि ।
गीतं श्रावयामि ।
नृत्यं दर्शयामि ।
समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि ॥
स्तोत्र/सूक्त पठनम्
पुरुष सूक्तम्
नारायण सूक्तम्
श्री विष्णु सहस्र नाम स्तोत्रम्
क्षमाप्रार्थना
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते ॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयामि ॥
अनया ध्यान-आवाहनादि-षोडशोपचार पूजया श्रीमन्नारायणः सुप्रीतः सुप्रसन्नः वरदो भवतु ॥
उद्वासनम्
ॐ नमो नारायणाय ।
यथास्थानं उद्वासयामि ।
शोभनार्थे क्षेमाय पुनरागमनाय च ॥
प्रसाद ग्रहणम्
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ।
समस्तपापक्षयकरं देवता पादोदकं शुभम् ॥
श्रीमन्नारायण प्रसादं शिरसा गृह्णामि ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥