Srimad Bhagawad Gita Chapter 18
mokṣasaṃnyāsayogaḥ
arjuna uvāca
saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum ।
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ॥ 1 ॥
śrībhagavānuvāca
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ ।
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ॥ 2 ॥
tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ ।
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ॥ 3 ॥
niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama ।
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ॥ 4 ॥
yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat ।
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ॥ 5 ॥
etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca ।
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ॥ 6 ॥
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate ।
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ॥ 7 ॥
duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet ।
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ॥ 8 ॥
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate’rjuna ।
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ॥ 9 ॥
na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate ।
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ॥ 10 ॥
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ ।
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ॥ 11 ॥
aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam ।
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ॥ 12 ॥
pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me ।
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ॥ 13 ॥
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham ।
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ॥ 14 ॥
śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ ।
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ॥ 15 ॥
tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ ।
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ॥ 16 ॥
yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate ।
hatvā’pi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate ॥ 17 ॥
jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā ।
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ ॥ 18 ॥
jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ ।
procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ॥ 19 ॥
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate ।
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ॥ 20 ॥
pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān ।
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ॥ 21 ॥
yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam ।
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ॥ 22 ॥
niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam ।
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ॥ 23 ॥
yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ ।
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ॥ 24 ॥
anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam ।
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ॥ 25 ॥
muktasaṅgo’nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ ।
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ॥ 26 ॥
rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako’śuciḥ ।
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ॥ 27 ॥
ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko’lasaḥ ।
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ॥ 28 ॥
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu ।
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ॥ 29 ॥
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye ।
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ॥ 30 ॥
yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca ।
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ॥ 31 ॥
adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā ।
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ॥ 32 ॥
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ ।
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ॥ 33 ॥
yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate’rjuna ।
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ॥ 34 ॥
yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca ।
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ॥ 35 ॥
sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha ।
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ॥ 36 ॥
yattadagre viṣamiva pariṇāme’mṛtopamam ।
tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam ॥ 37 ॥
viṣayendriyasaṃyogādyattadagre’mṛtopamam ।
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ॥ 38 ॥
yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ ।
nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ॥ 39 ॥
na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ ।
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ॥ 40 ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa ।
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ॥ 41 ॥
śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca ।
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ॥ 42 ॥
śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam ।
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ॥ 43 ॥
kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam ।
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ॥ 44 ॥
sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ ।
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ॥ 45 ॥
yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam ।
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ॥ 46 ॥
śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt ।
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ॥ 47 ॥
sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet ।
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ॥ 48 ॥
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ ।
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ॥ 49 ॥
siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me ।
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ॥ 50 ॥
buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca ।
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ॥ 51 ॥
viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ ।
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ॥ 52 ॥
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham ।
vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate ॥ 53 ॥
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati ।
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ॥ 54 ॥
bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ ।
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ॥ 55 ॥
sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ ।
matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ॥ 56 ॥
cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ ।
buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ॥ 57 ॥
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi ।
atha cettvamahaṅkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi ॥ 58 ॥
yadahaṅkāramāśritya na yotsya iti manyase ।
mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ॥ 59 ॥
svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā ।
kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo’pi tat ॥ 60 ॥
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe’rjuna tiṣṭhati ।
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ॥ 61 ॥
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata ।
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ॥ 62 ॥
iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā ।
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ॥ 63 ॥
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ ।
iṣṭo’si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ॥ 64 ॥
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru ।
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo’si me ॥ 65 ॥
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja ।
ahaṃ tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ ॥ 66 ॥
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana ।
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo’bhyasūyati ॥ 67 ॥
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati ।
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ॥ 68 ॥
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ ।
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ॥ 69 ॥
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ ।
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ॥ 70 ॥
śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ ।
so’pi muktaḥ śubhām̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām ॥ 71 ॥
kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā ।
kaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya ॥ 72 ॥
arjuna uvāca
naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta ।
sthito’smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ॥ 73 ॥
sañjaya uvāca
ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ ।
saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam ॥ 74 ॥
vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param ।
yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam ॥ 75 ॥
rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam ।
keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ॥ 76 ॥
tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ ।
vismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ॥ 77 ॥
yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ ।
tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama ॥ 78 ॥