Srimad Bhagawad Gita Chapter 13
kṣetrakṣetrajñavibhāgayogaḥ
śrībhagavānuvāca
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate ।
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ॥ 1 ॥
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata ।
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ॥ 2 ॥
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat ।
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ॥ 3 ॥
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak ।
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ॥ 4 ॥
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca ।
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ॥ 5 ॥
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ ।
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ॥ 6 ॥
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam ।
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ॥ 7 ॥
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca ।
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ॥ 8 ॥
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu ।
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ॥ 9 ॥
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī ।
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ॥ 10 ॥
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam ।
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato’nyathā ॥ 11 ॥
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute ।
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ॥ 12 ॥
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato’kṣiśiromukham ।
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ॥ 13 ॥
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam ।
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ॥ 14 ॥
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca ।
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ॥ 15 ॥
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam ।
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ॥ 16 ॥
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate ।
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ॥ 17 ॥
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ ।
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ॥ 18 ॥
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi ।
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ॥ 19 ॥
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate ।
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ॥ 20 ॥
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān ।
kāraṇaṃ guṇasaṅgo’sya sadasadyonijanmasu ॥ 21 ॥
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ ।
paramātmeti cāpyukto dehe’sminpuruṣaḥ paraḥ ॥ 22 ॥
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha ।
sarvathā vartamāno’pi na sa bhūyo’bhijāyate ॥ 23 ॥
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā ।
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ॥ 24 ॥
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate ।
te’pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ॥ 25 ॥
yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam ।
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ॥ 26 ॥
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram ।
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ॥ 27 ॥
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram ।
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ॥ 28 ॥
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ ।
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ॥ 29 ॥
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati ।
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ॥ 30 ॥
anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ ।
śarīrastho’pi kaunteya na karoti na lipyate ॥ 31 ॥
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate ।
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ॥ 32 ॥
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ ।
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ॥ 33 ॥
kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā ।
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ॥ 34 ॥