Home › Pooja Library › Saraswati Nitya Puja Vidhanam — हिंदी

सरस्वती नित्य पूजा विधानम्

आवश्यकानि वस्तूनि

  • आसनं
  • दीपः
  • गन्धः
  • कुङ्कुमं
  • अक्षताः
  • पुष्पाणि
  • धूपः
  • नैवेद्यं
  • ताम्बूलं
  • आचमनीयं
  • पूजा पात्रं
  • कलशः
  • शङ्खः (ऐच्छिकः)
  • सरस्वती देवी प्रतिमा वा चित्रपटः वा

पूर्वाङ्ग पूजा

श्रीमहागणाधिपतये नमः ।
श्री गुरुभ्यो नमः ।
हरिः ओम् ।

शुचिः

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्ष पुण्डरीकाक्षाय नमः ॥

प्रार्थना

शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
अगजानन पद्मार्कं गजाननमहर्निशम् ।
अनेकदं तं भक्तानां एकदन्तमुपास्महे ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव
ताराबलं चन्द्रबलं तदेव ।
विद्याबलं दैवबलं तदेव
लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
सर्वमङ्गल माङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरी नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ।
उमामहेश्वराभ्यां नमः ।
वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः ।
शचीपुरन्दराभ्यां नमः ।
अरुन्धतीवसिष्ठाभ्यां नमः ।
श्रीसीतारामाभ्यां नमः ।
मातापितृभ्यो नमः ।
सर्वेभ्यो महाजनेभ्यो नमः ।

आचमनं

ॐ केशवाय स्वाहा ।
ॐ नारायणाय स्वाहा ।
ॐ माधवाय स्वाहा ।
ॐ गोविन्दाय नमः ।
ॐ विष्णवे नमः ।
ॐ मधुसूदनाय नमः ।
ॐ त्रिविक्रमाय नमः ।
ॐ वामनाय नमः ।
ॐ श्रीधराय नमः ।
ॐ हृषीकेशाय नमः ।
ॐ पद्मनाभाय नमः ।
ॐ दामोदराय नमः ।
ॐ सङ्कर्षणाय नमः ।
ॐ वासुदेवाय नमः ।
ॐ प्रद्युम्नाय नमः ।
ॐ अनिरुद्धाय नमः ।
ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ।
ॐ अधोक्षजाय नमः ।
ॐ नारसिंहाय नमः ।
ॐ अच्युताय नमः ।
ॐ जनार्दनाय नमः ।
ॐ उपेन्द्राय नमः ।
ॐ हरये नमः ।
ॐ श्रीकृष्णाय नमः ।

दीपाराधनम्

दीपस्त्वं ब्रह्मरूपोऽसि ज्योतिषां प्रभुरव्ययः ।
सौभाग्यं देहि पुत्रांश्च सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥
भो दीप देवि रूपस्त्वं कर्मसाक्षी ह्यविघ्नकृत् ।
यावत्पूजां करिष्यामि तावत्त्वं सुस्थिरो भव ॥
दीपाराधन मुहूर्तः सुमुहूर्तोऽस्तु ॥

भूतोच्चाटनम्

उत्तिष्ठन्तु भूतपिशाचाः य एते भूमिभारकाः ।
एतेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारभे ॥
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः ।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते गच्छन्तु शिवाऽज्ञया ॥

प्राणायामः

ओ-म्भूः । ओ-म्भुवः । ओग्ं सुवः । ओ-म्महः । ओ-ञ्जनः । ओ-न्तपः । ओग्ं सत्यम् ।
ओ-न्तत्सवितुर्वरेण्य-म्भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
ओमापो ज्योती रसो-ऽमृत-म्ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ॥

सङ्कल्पः

मम उपात्त समस्त दुरितक्षय द्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थं, मम/अस्माकं सहकुटुम्बस्य क्षेम-स्थैर्य-धैर्य-वीर्य-विजय-अभय-आयुः-आरोग्य-ऐश्वर्य-अभिवृद्ध्यर्थं, प्रज्ञा-मेधा-विद्या-विवेक-वाग्विलास-सिद्ध्यर्थं, धर्मार्थ-काम-मोक्ष-चतुर्विध-पुरुषार्थ-फल-सिद्ध्यर्थं, श्रीसरस्वती देवी-प्रीत्यर्थं, यावच्छक्ति ध्यान-आवाहनादि-षोडशोपचार-पूजां करिष्ये ॥
तदङ्ग कलशाराधनं करिष्ये ॥

कलशाराधनम्

कलशे गन्ध पुष्पाक्षतैरभ्यर्च्य ।
कलशे उदकं पूरयित्वा ।
कलशस्योपरि हस्तं निधाय ।
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदो सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः ॥
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती ।
नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥
कावेरी तुङ्गभद्रा च कृष्णवेणी च गौतमी ।
भागीरथीति विख्याताः पञ्चगङ्गाः प्रकीर्तिताः ॥
आयान्तु देवपूजार्थं मम दुरितक्षयकारकाः ।
कलशोदकेन पूजा द्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, देवं सम्प्रोक्ष्य, आत्मानं च सम्प्रोक्ष्य ॥

शङ्खपूजा

शङ्खं चन्द्रार्क दैवतं मध्ये वरुण देवताम् ।
पृष्ठे प्रजापतिं विन्द्यादग्रे गङ्गा सरस्वतीम् ॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य आज्ञया ।
शङ्खे तिष्ठन्तु विप्रेन्द्राः तस्मात् शङ्खं प्रपूजयेत् ॥
ॐ शङ्खाय नमः ।
ॐ धवलाय नमः ।
ॐ पाञ्चजन्याय नमः ।
ॐ शङ्खदेवताभ्यो नमः ।
सकलपूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥

घण्टानादः

आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु राक्षसाम् ।
घण्टारवं करोम्यादौ देवताह्वान लाञ्छनम् ॥
ॐ घण्टादेवताभ्यो नमः ।
सकलोपचार पूजार्थे अक्षतान् समर्पयामि ॥

श्री महागणपति पूजा

ओ-ङ्गणाना-न्त्वा गणपतिग्ं हवामहे कवि-ङ्कवीनां उपमश्रवस्तवम् ।
ज्येष्ठराज-म्ब्रह्मणा-म्ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिस्सीद सादनम् ॥
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः ।
लम्बोदरश्च विकटो विघ्नराजो गणाधिपः ॥
धूमकेतुर्गणाध्यक्षः फालचन्द्रो गजाननः ।
वक्रतुण्डः शूर्पकर्णो हेरम्बः स्कन्दपूर्वजः ॥
ॐ श्रीमहागणपतये नमः ।
ध्यायामि । आवाहयामि । आसनं समर्पयामि ।
पाद्यं समर्पयामि । अर्घ्यं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि ।
स्नानं समर्पयामि । वस्त्रं समर्पयामि । यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।
गन्धं समर्पयामि । पुष्पाणि समर्पयामि ।
धूपमाघ्रापयामि । दीपं दर्शयामि ।
नैवेद्यं समर्पयामि । ताम्बूलं समर्पयामि ।
नीराजनं समर्पयामि । मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ।
प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥

षोडशोपचार पूजा

सरस्वती देवी ध्यानम्

या कुन्देन्दु तुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ।
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ॥
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता ।
सा मां पातु सरस्वती भगवती निश्शेषजाड्यापहा ॥
अङ्कुशं चाक्षसूत्रं च पाशं वीणां च धारिणीम् ।
मुक्ताहारसमायुक्तां मोदरूपां मनोहराम् ॥
प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती ।
धीनामवित्र्यवतु ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
ध्यायामि । ध्यानं समर्पयामि ॥

आवाहनम्

अत्रागच्छ जगद्वन्द्ये सर्वलोकैक पूजिते ।
मया कृतमिमां पूजां गृहाण जगदीश्वरि ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
आवाहयामि । स्थापयामि । पूजयामि ॥

आसनम्

अनेक रत्नसंयुक्तं सुवर्णेन विराजितम् ।
मुक्तामणियुतं चारु चासनं ते ददाम्यहम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
आसनं समर्पयामि ॥

पाद्यम्

गन्ध पुष्पाक्षतैः सार्धं शुद्ध तोयेन संयुतम् ।
शुद्धस्फटिकतुल्याङ्गि पाद्यं ते प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
पादयोः पाद्यं समर्पयामि ॥

अर्घ्यम्

भक्ताभीष्टप्रदे देवि देवदेवादिवन्दिते ।
धातृप्रिये जगद्धात्रि ददाम्यर्घ्यं गृहाण मे ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि ॥

आचमनीयम्

पूर्णचन्द्रसमानाभे कोटिसूर्यसमप्रभे ।
भक्त्या समर्पितं वाणि गृहाणाचमनीयकम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
मुखे आचमनीयं समर्पयामि ॥

स्नानम्

आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन ।
महे रणाय चक्षसे ॥
यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः ॥
तस्मा अर-ङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ॥
स्नानानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि ॥

वस्त्रम्

शुक्लवस्त्रद्वयं देवि कोमलं कुटिलालके ।
मयि प्रीत्या त्वया वाणि ब्रह्माणि प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
वस्त्रं समर्पयामि ॥

यज्ञोपवीतम्

शब्दब्रह्मात्मिके देवि शब्दशास्त्र कृतालये ।
ब्रह्मसूत्रं गृहाण त्वं ब्रह्मशक्रादि पूजिते ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥

गन्धम्

चन्दनागरु कस्तूरी कर्पूराद्यैश्च संयुतम् ।
गन्धं गृहाण त्वं देवि विधिपत्नि नमोऽस्तु ते ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
गन्धं समर्पयामि ॥

अर्चन

अक्षतान् धवलान् दिव्यान् पुष्पाणि च सुगन्धीनि ।
भक्त्या दत्तानि गृह्यन्तां सर्वदेवाः प्रसीदत ॥

अङ्ग पूजा

ॐ ब्रह्मण्यै नमः - पादौ पूजयामि ।
ॐ भारत्यै नमः - गुल्फौ पूजयामि ।
ॐ जगत्स्वरूपिण्यै नमः - जङ्घे पूजयामि ।
ॐ जगदाद्यायै नमः - जानुनी पूजयामि ।
ॐ चारुविलासिन्यै नमः - ऊरू पूजयामि ।
ॐ कमलभूमये नमः - कटिं पूजयामि ।
ॐ गम्भीरनाभये नमः - नाभिं पूजयामि ।
ॐ लोकमात्रे नमः - स्तनौ पूजयामि ।
ॐ वेदस्वरूपायै नमः - वक्त्रं पूजयामि ।
ॐ पुस्तकधारिण्यै नमः - हस्तौ पूजयामि ।
ॐ कमलाक्ष्यै नमः - नेत्रे पूजयामि ।
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः - शिरः पूजयामि ।
ॐ ब्रह्मरूपिण्यै नमः - सर्वाण्यङ्गानि पूजयामि ॥
सरस्वत्याः कतिचित् परिचितनामानि पठेत् । प्रत्येकनाम्ने पुष्पम् अक्षतान् वा समर्पयेत् ।

सरस्वती अष्टोत्तर शत नामावली

अथवा सरस्वती नामावली पठनम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
अष्टोत्तर शत नामावली पूजां समर्पयामि ।
अक्षतान् पुष्पाणि च समर्पयामि ॥

धूपम्

दशाङ्गं गुग्गुलोपेतं सुगन्धं च मनोहरम् ।
धूपं गृहाण कल्याणि वरदे प्रतिगृह्यताम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
धूपमाघ्रापयामि ॥

दीपम्

घृतत्रिवर्ति संयुक्तं दीपितं दीपमम्बिके ।
गृहाण चित्स्वरूपे त्वं कमलासनवल्लभे ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
दीपं दर्शयामि ॥

नैवेद्यम्

नैवेद्यं गृह्यतां देवि भक्त्या सम्पादितं मया ।
इदं फलं च पानीयं सर्वोपचार संयुतम् ॥
ओ-म्भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्य-म्भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि ।
अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि ।
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा ।
ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ।
मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि ।
अमृतापिधानमसि ।
उत्तरापोशनं समर्पयामि ।
हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि ।
शुद्धाचमनीयं समर्पयामि ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
नैवेद्यं समर्पयामि ॥

ताम्बूलम्

ताम्बूलं च सकर्पूरं पूगनागदलैर्युतम् ।
गृहाण देवदेवेशि तत्त्वरूपि नमोऽस्तु ते ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
ताम्बूलं समर्पयामि ॥

नीराजनम्

नीराजनं गृहाण त्वं जगदानन्ददायिनि ।
जगत्तिमिरमार्तण्डमण्डले ते नमो नमः ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
नीराजनं समर्पयामि ॥

मन्त्रपुष्पम्

प्र णो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती ।
धीनामवित्र्यवतु ॥
या कुन्देन्दु तुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ।
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ॥
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा पूजिता ।
सा मां पातु सरस्वती भगवती निश्शेषजाड्यापहा ॥
शारदे लोकमातस्त्वमाश्रिताभीष्टदायिनि ।
पुष्पाञ्जलिं गृहाण त्वं मया भक्त्या समर्पितम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
मन्त्रपुष्पं समर्पयामि ॥

प्रदक्षिणम्

यानि कानि च पापानि जन्मान्तर कृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ॥
पाशाङ्कुशधरा वाणी वीणापुस्तकधारिणी ।
मम वक्त्रे वसेन्नित्यं दुग्धकुन्देन्दुनिर्मला ॥
चतुर्दश सुविद्यासु रमते या सरस्वती ।
चतुर्दशेषु लोकेषु सा मे वाचि वसेच्चिरम् ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
प्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि ॥

नमस्कारः

उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा ।
पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते ॥
ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
नमस्कारान् समर्पयामि ॥

सर्वोपचाराः

ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
छत्रं समर्पयामि ।
चामरं समर्पयामि ।
गीतं श्रावयामि ।
नृत्यं दर्शयामि ।
समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि ॥

स्तोत्र/सूक्त पठनम्

सरस्वती सूक्तम् (ऋग्वेद)

सरस्वती सूक्तम् (यजुर्वेदीय)

क्षमाप्रार्थना

अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया ।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं महेश्वरि ।
यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु ते ॥
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयामि ॥
अनया ध्यान-आवाहनादि-षोडशोपचार पूजया श्रीसरस्वती देवी सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवतु ॥

उद्वासनम्

ॐ श्रीसरस्वत्यै नमः ।
यथास्थानं उद्वासयामि ।
शोभनार्थे क्षेमाय पुनरागमनाय च ॥

प्रसाद ग्रहणम्

अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ।
समस्तपापक्षयकरं देवता पादोदकं शुभम् ॥
श्रीसरस्वती देवी प्रसादं शिरसा गृह्णामि ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु ॥

OHTCC Assistant ✕
🙏 Namaste! How can I help you today?